Nedre Vinger, en prat med ’n Leif og non digresjoner

Leif og faren Sigurd:foto: ukjent

Leif og faren Sigurd:foto: ukjent

Av
DEL

Like ovafor Nyhus var Vinger, et lite hus i en og en halv etasje. A Anna Vinger og mora bodde i fyste, og oppunder mønet, i andre etasjen, bodde en hel familie, han Sigurd, kona Gudrun og unga Leif, Anne Lise og Gerd. A Gudrun var sydame, hadde symaskin på kjøkkenbordet og arbeide mens unga svirre rundt. (Åssen greide a det? lurer je.)

I april 2013 prate je med’n Leif som voks opp i det vesle huset.

Je fortælte da at je hadde vøri der under krigen da mor hass skulle sy ullteppekåper tel syster Berit og meg.

Vi unga var ofte nere i fyste etasje hos a bæstemor, siar’n Leif.’n Hu var så snill, - vi var så glad i a. A tante Anna bodde og der, men hu var på arbe, hadde som så mange andre kvinnfolk i Mjønvald, jobb på Andfossen Bruk som låg like ved. Far min jobbe og på Andfossen, men da fabrikken vart fløtt tel Oslo, var han borte hele vikua, var bare heme i hæljer og ferier.

Han Leif fortæl om leiligheta dom bodde i. - En måtte opp ei bratt trapp, så kom en inn i trong gang og derfrå inn på kjøkkenet som var nokså lite. Der var det bare plass tel en benk og så bordet der symaskin’ sto på den eine sida. (Åssen a mor Gudrun greide å få laga mat og få sætt fram måltider der, er uforståelig for oss bortskjemte moderne menneskjer.)

Vi hadde brynn heme i Røisli, - hadde di det? spør je. – Å nei du, så lettvint var det ikke hos oss, svarar’n Leif, -vi hente vatn i Pæstkvennsdammen vi. Der fylte vi bytten, kjonebar dom opp en bratt skråning, så over vægen, opp bakken og opp den smale trappa tel kjøkkenet.

Han Leif ler og spør om je husser «bryllupet». Så fortæl’n at unga i vægen planla og gjennomførte et lekebryllup. Han var brudgom og nabojinta, a Ester, var brud. -Mor mi sydde brudekjole ta gamle, hvite gardiner og laga en dress tel meg ta gamle mannfolkklæer, siar’n. - Herr Jensen som bodde i Fredrikstad og hadde en fjording og en karjol, vart hyre tel å kjørre brudeparet. Opptoget gikk frå Nyhus langs Ålsvægen, forbi kooperativen og ner tel Møldstadkvenn. Mange unger følgte etter, lo og hadde det moro.

Han trivdes på skolen, han Leif og sier at åra på Fagerlund var såå bra forde han var så heldig å få den beste lærerinna, a Emma Raa. Han meiner hu var en dyktig pedagog, - hu var vennlig og gjorde ikke forskjell på folk. Det var jo ikke vanlig på den tida, non ta lærera brydde seg mer om dom som kom frå dei store garda den gongen.

Da je var hos a Gudrun i hoppes med mor mi, fekk je jo lov til å bla i motejournaler og se på spennende og fristende bilder ta elegante damer i flotte kjoler. - Husser je riktig, spør jeg. - Ja, det gjør du, svarar’n Leif, mor mi hadde mange moteblader. Kvinnfolka glåme på bilda og plukke ut modeller som dom ville hu skulle laga makan tel.

Men under krigen var det ikke stoff å få tak i, så da vart det nok mye oppattsying ta gamle plagg.

Da dei gråbrone ullteppekåpen våre, med hetter tel og med, var ferdige, syntes a Berit og je at vi var såå fine, flaug rett ner tel Nyhus og viste oss fram tel a Inger og a Ester som nok vart litt misunnelige.

Under krigen da det ikke fantes stoff å få kjøpt i butikka, tok folk i bruk alt mulig for å få seg «nye» klæer. Gamle gardiner og linduker vart tel fine kjoler og bluser, ulltepper og sengetepper tel jakker og kåper, store mannfolkdresser vart omsydd tel stilige små guttedresser. Og da freden endelig kom i mai 1945, fekk sydamen det enda travlere, for da kom fallskjermsilken fram frå loft og kister og vart tel elegante kjoler som unjinten svingte seg i på fest på Folkvang og andre lokaler rundt om på bygda.

I 1948 sto mor mi i kø utafor Steen og Strøm i Oslo, fekk tak i blank silke, og a Gudrun sydde konfirmasjonskjolen min. Fin eller?

Han Leif nevner polioepidemien som kom i 1943. Veslesystera vart sjuk og sendt på sjukehus. Hu fekk ikke så alvorlige mèn, men beinet hennes vart angripin og hu har halte sea. Mens a var innlagt på Sofies Minde, tok broren toget tel Oslo og besøkte syster si flere gonger.

A Anne Lise var ikke den eneste i grenda som fikk den fryktede sjukdommen. Den beste venn’ hass Leif, han Ansgar Skogstad, som bodde i gutua opp mot jernbanelinna, vart og sjuk. Han vart lam i den eine armen.

Je husser godt da den polioepidemien kom. Det var på høsten da det var epletid og fristende å eta dom som hadde døtti på bakken. Men så fekk vi høre at var farlig å eta nedfallsfrukt!

I nabogrenda hadde flere vørti ramme og fått alvorlige lammelser. Vi hørte om ei jinte som måtte legges i jernlunge, en slags respirator som sørge for at pasienten vart høldt i live.

Frå Wikipedia: En jernlunge, eller tankrespirator, er den eldste formen for respirator som sørger for at pasienten blir holdt i live vha. kunstig åndedrett. Pasienten ligger inne i en «tank» – bare hodet er utenfor – og puster fordi trykket inne i «tanken» skifter mellom å øke og å avta. Når trykket øker, blir brystkassa presset sammen, mens den blir utvidet igjen når trykket synker. Prinsippet kalles også undertrykksventilering. Dette en virkemåte som ligger tett opp til det som er normalt, i motsetning til vanlig respiratorbehandling hvor luft presses ned i lungene med overtrykk.

Men i 1955 greide den amerikanske virologen Dr. Jonas Salk å utvikle og produsere den fyste poliovaksinen. Den vart brukt i Norge allerede i 1956 og snart var polio- epedemi - tida over. Stor takk til Dr. Jonas!


Artikkeltags